1. Meirás, Cornide e Marivent: tres apropiacións, o mesmo método
A Coruña e a súa contorna gardan dúas feridas na memoria colectiva: o Pazo de Meirás e a Casa Cornide. Ambos son símbolos do mesmo fenómeno: a apropiación de patrimonio público por parte das elites do poder.
O Pazo de Meirás, en Sada, foi “comprado” para Franco mediante unha colecta popular forzosa en 1941. A xustiza declarou aquela venda como simulada e fraudulenta, confirmando que xa se sabía: o ben fora desviado ilegalmente ao uso privado da familia do ditador. A Casa Cornide, pazo histórico da Cidade Vella con vocación pública, acabou nas mans de Carmen Polo mediante unha poxa irregular na década dos sesenta. Os informes xurídicos denuncian o fraude daquela transferencia.
Estes non son casos illados da corrupción franquista. Son manifestacións dun patrón nas elites españolas: a capacidade do poder para apropiarse de bens públicos, desviándoos ao seu uso privativo. Os mecanismos varían —simulación de vendas, poxas amañadas, violación de doazóns— pero o resultado é sempre o mesmo: o privilexio da elite imponse sobre o interese público.
Da Ditadura á Monarquía: o caso Marivent
Se o franquismo representa o caso máis brutal desta apropiación en Galiza, a Monarquía restaurada en 1975 tampouco se librou desta dinámica. O Palacio de Marivent en Mallorca, residencia estival da Familia Real desde 1973, é un exemplo que amosa a continuidade destas prácticas.
Marivent merece atención non só porque os mecanismos se parecen aos de Meirás e Casa Cornide, senón por unha conexión inesperada: o nome “La Coruña” está gravado na orixe da fortuna que o financiou. Nunha mina, nun deserto a miles de quilómetros, marcada polo sangue de traballadores masacrados.
Marivent e a violación da doazón
O Palacio de Marivent comparte máis co Pazo de Meirás do que parece: ambos son bens cuxo destino público foi desviado mediante decisións institucionais máis que cuestionables.
O palacio construíuse entre 1923 e 1925, pagado por Laura Mounier e o seu marido, o artista grego Juan de Saridakis[1]. Tras a morte de Saridakis en 1963, a súa viúva (segunda esposa) Anunciación Marconi Taffani doou en 1966 o palacio á Deputación Provincial de Baleares coa condición clara: que se convertese nun museo público que levase o nome do artista. Deixouno por escrito no testamento.
Con todo, en 1973 —apenas sete anos despois— a Deputación Provincial de Baleares deullo en exclusiva aos entón Príncipes de España como residencia de verán privada[2]. A violación foi directa: o testamento esixía un museo público; a Deputación cedeu unha residencia privada. O palacio non forma parte de Patrimonio Nacional; permanece como titularidade autonómica.
O historiador Sisco Farràs di que aquela cesión foi “fraudulenta”, porque a Deputación violou os termos da doazón para beneficio da Monarquía[3]. Os herdeiros de Saridakis demandaron á Deputación en 1978. Aínda que non recuperaron o palacio, a sentenza de 1988 devolveulles máis de 1.300 obras de arte e mobles, confirmando implicitamente que o legado fora incumprido[4].
A secuencia repítese:
- En Meirás e Cornide: institucións franquistas desvían bens mediante fraudes e poxas irregulares ao uso privado
- En Marivent: a Deputación balear viola unha doazón para cederllo á Monarquía en uso privado.
En todos os casos, institucións públicas utilizaron o seu poder para desviar bens de vocación pública ao usufruto das elites.
Mais a historia de Marivent non comeza en Mallorca. Comeza no deserto chileno de Atacama, onde está gravado o nome da nosa cidade: “La Coruña”.
2. O capital que levaba o noso nome
O galego que comezou todo no deserto
Laura Mounier, que pagou Marivent, herdara o 50% dunha inmensa fortuna do salitre chileno que fixera o seu primeiro marido, Matías Granja Rafel (Sort, 1840 – Valparaíso, 1906), un dos maiores magnates do “ouro branco” chileno.
Pero a historia comeza antes, cun emigrante coruñés: Juan Sáez y Torres (A Coruña, 1825 – Valparaíso, 1891). Este empresario galego estableceuse na cidade boliviana de Cobija como comerciante poderoso na industria do salitre. A súa riqueza viña de controlar a loxística no deserto: controlaba a entrada de víveres e carbón, marcando as condicións económicas nas oficinas salineiras[5].
O sistema de explotación
A explotación funcionaba co sistema de pulpería. Os traballadores cobraban con fichas ou tokens, que só valían na tenda da compañía[6]. Os estudos demostran que este sistema permitía cobrar máis caro e enganar nos pesos e medidas. O traballador quedaba preso nun ciclo onde o seu salario volvía ao empresario. Sáez y Torres enriquecíase precisamente controlando a subsistencia dos traballadores.
Sáez y Torres contratou a Matías Granja Rafel e converteuse no seu mentor, ensinándolle “os secretos do comercio do salitre” e dándolle as conexións que necesitaba[7]. Cando Sáez morreu en 1891, Granja expandiu o negocio. Creou a Compañía Salitrera La Granja e construíu oficinas con nomes como Cataluña, Aragón, Cota, Pepita e Bonasort.
A pegada galega ficou na Oficina Salineira La Coruña, que antes se chamara “Cataluña” e “Galicia”. Os nomes deixaban claro quen mandaba alí: capital peninsular e galego no deserto[8]. O sistema de explotación que creara Sáez e que perpetuou Granja foi a base económica de todo isto. Cando chegou ao seu límite, rebentou na violencia de 1925.
O crime do capital: A “Matanza de La Coruña” (1925)
A Oficina “La Coruña” ficou marcada na historia chilena pola dor. A Matanza de 1925 foi o prezo en vidas da estrutura de explotación mantida durante décadas.
A oficina prohibía “todo tipo de manifestacións políticas” e vixiaba constantemente os traballadores[9]. Cando na Grande Folga Xeral de 1925 os patróns se negaron a ceder ás peticións obreiras, chamaron ao exército.
O 5 de xuño de 1925, tras a toma da oficina polos traballadores, comezou unha brutal represión. O exército incendiou os depósitos de salitre. Os obreiros e as súas familias que tentaban fuxir foron masacrados e “sableados pola cabalería”[10].
Cantos morreron? Depende de quen conte. O goberno chileno declarou oficialmente 59 mortos. Outras fontes falan de centos ou milleiros. Julio César Jobet fala de entre 1.900 e 3.000 mortos; Luis Corvalán menciona máis de 2.000 persoas; Brian Loveman e Alejandro Chelén cifran as vítimas en máis de 1.200 traballadores[11].
O Arquivo Nacional de Chile, fonte oficial, estima aproximadamente 2.000 vítimas. Foi a segunda peor masacre obreira da historia de Chile só superada pola de Santa María de Iquique.
O nome “La Coruña” quedou para sempre asociado a aquela defensa do capital. Ese mesmo capital que, décadas despois, construiría o Palacio de Marivent.
Como se pecha o círculo
A fortuna do salitre, construída sobre o sangue dos traballadores no deserto chileno, pagou un palacio que debía ser museo público pero acabou sendo residencia real. Isto non é casualidade: responde ao mesmo patrón de apropiación de patrimonio polas elites de poder.
Desde o deserto de Atacama ao litoral galego, desde Mallorca á Coruña, o privilexio impúxose ao interese público.
3. A memoria que cruza o Atlántico
A maioría da emigración galega traballou honestamente e merece todo o respecto. Pero hai que mirar con ollos críticos o capital que amasou unha pequena elite explotando a xente de xeito sistemático.
O nome “La Coruña”, gravado no deserto chileno e marcado polo sangue de 2.000 traballadores, conecta coa nosa cidade e co Palacio de Marivent. Aquela fortuna, construída sobre a miseria, acabou nas mans das elites mediante mecanismos máis que cuestionables.
O patrón repítese: institucións públicas (a Deputación balear, institucións franquistas) desviaron bens de vocación pública para beneficio das elites (a Monarquía, o Franquismo). O privilexio pasou por riba do ben común.
Debemos manter viva esta conexión transatlántica e reclamar que o patrimonio de orixe pública ou socialmente cuestionable volva onde debe estar: nas mans do pobo.
Jorge Castro Ruso
[1] “Palacio de Marivent”, Wikipedia, consultado o 4 de outubro de 2025, https://es.wikipedia.org/wiki/Palacio_de_Marivent
[2] “Nueve curiosidades de Marivent, el palacio de verano de la Familia Real”, El Español, 27 de xullo de 2025, https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20250727/curiosidades-marivent-palacio-verano-familia-real-obras-miro-famosos-invitados/928907558_0.html
[3] “Un llibre recorda com la fortuna del pallarès Matías Granja va servir per construir el Palau de Marivent”, RàdioSeu 107.2 FM, consultado o 4 de outubro de 2025, https://www.radioseu.cat/noticies/un-llibre-recorda-com-la-fortuna-del-pallares-matias-granja-va-servir-per-construir-el-palau-de-marivent
[4] “La història desconeguda de Marivent, el palau que va sortir de la fortuna d’un veí de Sort”, CCMA (3Cat), consultado o 4 de outubro de 2025, https://www.ccma.cat/324/la-historia-desconeguda-de-marivent-el-palau-de-reis-que-va-sortir-duna-fortuna-de-sort/noticia/3293200/
[5] “Matías Granja Rafel, el rey español del salitre chileno; y el inesperado destino de la cuantiosa fortuna que forjó”, AIECH (Asociación de Investigadores del Espacio y Cuerpo Humano), 7 de abril de 2022, https://aiech.cl/2022/04/07/matias-granja-rafel-el-rey-espanol-del-salitre-chileno-y-el-inesperado-destino-de-la-cuantiosa-fortuna-que-forjo/
[6] Redalyc, “La vida privada de dos campamentos salitreros del cantón Bolivia durante la administración The Lautaro Nitrate Cº. Lt”, consultado o 4 de outubro de 2025, https://www.redalyc.org/pdf/3713/371336248008.pdf
[7] “Matías Granja, el indiano que inundó el mundo de nitrato chileno y amasó la fortuna detrás del Palacio de Marivent”, El Diario.es, 18 de agosto de 2024, https://www.eldiario.es/catalunya/matias-granja-indiano-inundo-mundo-nitrato-chileno-amaso-fortuna-detras-palacio-marivent_1_11356550.html
[8] “Matanza de La Coruña”, Wikipedia, consultado o 4 de outubro de 2025, https://es.wikipedia.org/wiki/Matanza_de_La_Coru%C3%B1a
[9] “Dinamita y sangre en el desierto: la historia de la centenaria matanza de la salitrera La Coruña”, La Tercera, 3 de xullo de 2024, https://www.latercera.com/culto/2024/07/03/dinamita-y-sangre-en-el-desierto-la-historia-de-la-centenaria-matanza-de-la-salitrera-la-coruna/
[10] “Matanza de La Coruña, 5 de junio de 1925”, Archivo Nacional de Chile, consultado o 4 de outubro de 2025, https://www.archivonacional.gob.cl/colecciones/matanza-de-la-coruna-5-de-junio-de-1925
[11] “La matanza de la oficina salitrera de La Coruña”, CIPER Chile / PiensaChile, 27 de novembro de 2010, https://piensachile.com/2010/11/27/la-matanza-de-la-oficina-salitrera-de-la-coruapa/