Nun artigo anterior percorremos a historia do Centro Galego de Bos Aires desde o seu nacemento en 1907 ata a súa consolidación como o gran “microestado” da diáspora. Deixamos o relato cando o edificio da Avenida Belgrano 2199 non era só un hospital de referencia, senón o corazón da “quinta provincia”, con máis de 120.000 persoas asociadas e un prestixio que transcendía fronteiras.
A historia non se detivo aí. As tres últimas décadas marcaron para o Centro o desafío máis duro da súa existencia: sobrevivir ao colapso do modelo que o fixera grande. O que segue é a crónica de como unha institución que chegou a funcionar como un verdadeiro ministerio de seguridade social para a emigración tivo que morrer un pouco para seguir vivindo.
O ocaso do modelo mutualista
A finais dos 80 e comezos dos 90, mentres a fachada do Centro seguía lucindo o seu esplendor e os salóns se enchían de vida social, os cimentos comezaban a ceder. O problema non era puntual, senón estrutural.
O Centro erixírase sobre un sistema mutualista que dependía dunha ecuación simple: moita xente emigrante nova e sa cotizando para financiar a atención das persoas asociadas maiores e enfermas. Era un pacto que funcionou mentres os barcos seguían chegando ao porto de Bos Aires.
Pero esa “fábrica” de persoas asociadas novas pechara nos anos 60 e 70, cando se detivo o gran fluxo migratorio desde Galicia. A masa social comezou a envellecer. O Centro pasou de ter cotizantes activos a ter pacientes crónicos, disparando os custos sanitarios xusto cando os ingresos se estancaban pola falta de renovación xeracional.
Ademais, o escenario sanitario arxentino mudou profundamente coas reformas dos anos 90. As Obras Sociais sindicais e as empresas de medicina prepaga (OSDE, Swiss Medical) comezaron a competir polo mercado da saúde, ofrecendo tecnoloxía punta e instalacións hospitalarias modernas. Coa súa pesada estrutura e a súa filosofía non lucrativa, o Centro quedou en desvantaxe. As fillas e fillos da emigración fundacional, xa plenamente arxentinos, migraron cara a estas novas opcións privadas, rompendo o vínculo de lealdade herdada.
A politización do rescate (2000-2012)
O cambio de milenio trouxo a evidencia de que o Centro non podía salvarse só. A débeda afogaba a institución, impedía a modernización e comezaba a atrasar os salarios. As solucións buscáronse en Santiago de Compostela, o que provocou unha politización dolorosa da xestión.
En 2002, a Xunta interveu coa creación da Fundación Galicia Saúde, intentando profesionalizar a xestión e inxectar capital. Anos despois, en 2007, xurdiu Ospaña, un experimento para converter o Centro nunha obra social aberta ao mercado arxentino, captando clientela fóra da colectividade.
Pero estas iniciativas, lonxe de traer paz, converteron a Avenida Belgrano nun campo de batalla político. A xestión deixou de ser un asunto interno para converterse nunha cuestión de Estado, creando friccións entre a vontade da masa asociativa e a tutela financeira da administración galega.
A tensión estoupou nas eleccións de 2010. A masa social elixiu como presidente a Carlos Vello, candidatura que avogaba por recuperar o control fronte á inxerencia externa. A resposta política foi inmediata e dura: a Xunta retirou o apoio, disolveu a Fundación e Ospaña desvinculouse. O Centro quedou illado, sen salvavidas financeiro e cunha débeda que se volveu inasumible de súpeto.
A longa noite de pedra (2012-2019)
A situación volveuse insostible en 2012. Tras meses de folgas, con persoal médico e de enfermería manifestándose polos corredores, impagos e a renuncia forzada de Vello, o Estado arxentino decretou a intervención xudicial a través do INAES. Por primeira vez en 105 anos, a comunidade galega perdía o control da súa casa.
O que seguiron foron sete anos de escuridade. Para a masa social isto non foi un trámite administrativo; viviuse como un trauma. Os corredores do hospital, antes símbolo de orgullo e pertenza, convertéronse en escenarios de decadencia. As persoas asociadas —moitas delas anciás de máis de 80 anos que confiaran a súa saúde á entidade— sentíronse orfas. “Non é só que nos quiten o hospital, é que nos rouban a casa, a historia das nosas familias”, repetíase nas protestas que cortaban a Avenida Belgrano. O medo a quedar sen cobertura médica mesturábase coa dor de ver esfarelarse o símbolo da súa identidade.
Baixo a xestión de sucesivas intervencións, o Centro sufriu o que moita xente cualificou de “baleiramento deliberado”. As denuncias foron graves: desaparición de equipos médicos (respiradores, monitores), peche de servizos críticos como neonatoloxía e hemodinámica, abandono asistencial que obrigaba ás familias a comprar medicamentos, e precariedade laboral extrema, con salarios irrisorios e descubrimentos de que non se realizaran achegas á seguridade social durante anos.
O hospital pasou de 350 camas a 40 prazas. O censo asociativo quedou reducido a 4.000 persoas resistentes. A débeda seguía medrando. A intervención, que en teoría chegara para salvar o Centro, parecía estar a preparar o terreo para a liquidación.
A decisión de Salomón (2019)
En 2018, ante a ameaza de quebra e poxa, a colectividade recuperou a voz. Elixiron a Ramón Suárez, “O Muxo“, xornalista emigrante, cun mandato: atopar unha saída para evitar a morte da institución.
En maio de 2019, nunha asemblea histórica, aprobouse o acordo co grupo BASA Salud (Grupo Olmos). Non houbo celebracións nin champaña; houbo alivio cargado de amargura. Patricia Pérez, representante da masa asociativa, resumiu o sentir xeral entre bágoas: “Hoxe é un día de alegría para moitas persoas porque salvamos a institución, pero para outras é doloroso; nós nunca quixemos vender, obrigáronnos as circunstancias”.
O acordo foi unha “decisión de Salomón”:
O hospital (o corpo): Xestión sanitaria e explotación do edificio cedidas ao Grupo Olmos por 30 anos. O grupo asumiu débeda e pasivo, comprometéndose a modernizar instalacións e manter empregos, con opción de compra futura.
A cultura (a alma): A mutual non desapareceu. Quedaron blindados baixo tutela asociativa: a biblioteca, o Teatro Castelao, a pinacoteca, o arquivo histórico e a habitación onde faleceu Castelao en 1950.
O Centro dividiuse en dúas realidades: un hospital privado xestionado por unha empresa arxentina e unha entidade cultural galega. Foi o prezo para que o legado non rematase nun contedor de cascallo.
Un espello tráxico: Montevideo
Para entender o que se salvou en Bos Aires, cómpre mirar á outra beira do Prata. A Casa de Galicia de Montevideo viviu un drama case xemelgo, pero con final máis abrupto.
As similitudes eran evidentes: ambas vítimas da mesma crise demográfica, ambas con débedas millonarias, ambas intervidas. Pero os desenlaces son radicais:
Supervivencia vs. morte: O Centro de Bos Aires mantivo a personalidade xurídica mediante o acordo con BASA. A Casa de Galicia foi liquidada totalmente en decembro de 2021. A xente asociada repartiuse entre outras mutualistas segundo o número de cédula; o sanatorio poxouse (15,3 millóns de dólares ao Círculo Católico).
O patrimonio: En Bos Aires o acervo quedou unido e en mans da mutual. En Montevideo entrou na masa concursal. A Xunta tivo que intervir en 2022 para adquirir nunha poxa bens culturais (incluíndo A Santa de Asorey) por 18.000 dólares, evitando a súa dispersión.
Renacer desde cero: Mentres en Bos Aires a mutual segue funcionando (centrada na cultura), en Montevideo a antiga base social fundou en abril de 2022 unha nova asociación desde cero, sen infraestrutura nin historia xurídica da entidade nai.
A comparación é agridoce: o Centro de Bos Aires, malia as feridas, salvouse. A Casa de Galicia converteuse nun recordo.
O presente e o futuro: unha supervivencia condicionada
Hoxe, o Centro entra nunha etapa descoñecida. Xa non é o “hospital da galeguidade”, senón o gardián da súa memoria. A misión transmutou da sanidade á cultura. O desafío é colosal: manter viva esa herdanza —unha das maiores concentracións de arte e bibliografía galega do mundo— sen o motor económico e social que supoñía a actividade hospitalaria e coa masa social en mínimos históricos.
Actos recentes, como a programación do “Ano Castelao 2025” (conmemorando o 75 aniversario do seu pasamento no propio sanatorio) ou a actividade da biblioteca, demostran que o corazón cultural segue a bater. Pero o perigo non pasou. A supervivencia asenta sobre un equilibrio fráxil: a convivencia cunha empresa privada que ten a opción de comprar o edificio no futuro.
Pode sobrevivir a “quinta provincia” convertida nun museo sen pobo? O edificio segue en pé e os debuxos de Castelao seguen alí, pero a cultura é un organismo vivo que precisa alimento social. Se a colectividade, a Xunta e as novas xeracións non logran darlle un novo sentido a ese legado, o Centro corre o risco de converterse nunha fermosa casca baleira, un mausoleo de recordos nunha cidade que non deixa de cambiar. A batalla pola pedra gañouse; a batalla pola alma aínda se está a librar.