A memoria dunha cidade non se constrúe só coas pedras dos seus edificios, senón tamén coas cinzas do que un día tentaron borrar. O 19 de agosto de 1936, a cidade da Coruña foi escenario da primeira gran queima pública de libros en Galiza tras o golpe de Estado fascista. Mentres a dársena do Parrote se enchía do fume mesto e escuro de máis dun milleiro de libros ardendo, nas cunetas do país aparecían os cadáveres das persoas que dedicaran a súa vida a poñer eses mesmos libros nas mans da cidadanía. Aquel día, de forma paralela á fogueira purificadora do porto, o fascismo asasinaba a Ánxel Casal, o grande editor de Galiza, e a Juana María Capdevielle, pioneira da biblioteconomía. Foi a xornada na que o mar levou as cinzas do papel, pero tamén o día no que se decapitou o ecosistema cultural galego.
O espolio sistemático: do Teatro Rosalía ás bibliotecas
A barbarie, porén, non xurdiu do nada. A queima de libros foi a culminación dun mes de terror sistemático e burocratizado que comezara co asalto militar aos espazos de poder civil. O 20 de xullo de 1936, a resistencia democrática ao golpe de Estado na Coruña concentrárase no edificio do Teatro Rosalía de Castro, que daquela albergaba a sede do Goberno Civil. Para forzar a rendición das autoridades leais á República, os militares sublevados situaron pezas de artillaría no Parrote e bombardearon directamente a fachada sur do teatro. Alí foron detidos os colaboradores do Goberno e o propio gobernador civil, Francisco Pérez Carballo, que sería fusilado días despois. Tras sufocar a resistencia a canoneos, a bota militar estendeuse pola cidade co obxectivo de liquidar calquera rastro de pensamento discrepante.
Os volumes que arderon no Parrote non foron escollidos ao chou. As patrullas falanxistas dedicáronse a saquear e espoliar sistematicamente as bibliotecas das institucións socioculturais e políticas máis sobranceiras da cidade, así como os fondos privados de intelectuais republicanos. O espolio esnaquizou a biblioteca do Centro de Estudios Sociales ‘Germinal’, os ateneos libertarios, as coleccións do Círculo de Artesáns e a impresionante biblioteca persoal do expresidente do Goberno Santiago Casares Quiroga, á que lle roubaron a maior parte das súas 20.000 obras e a quen mesmo lle arrincaron a folla de nacemento do rexistro para borralo da vida civil.
O Círculo de Artesáns e o “Bibliocausto” do Parrote
Entre os espazos violentados daquela atopábase o Círculo de Artesáns. Para a Agrupación Cultural Alexandre Bóveda (ACAB), documentar e divulgar este feito é un deber historiográfico e, sobre todo, un acto de reparación cultural. Desde o ano 2023, a sede da nosa asociación atópase na rúa de San Andrés número 36. Aínda que o vello inmoble histórico foi demolido e hoxe ocupamos un edificio completamente moderno, atopámonos situados exactamente no mesmo espazo físico no que outrora o Círculo de Artesáns tiña a súa biblioteca, esa mesma que foi asaltada polos golpistas para alimentar as fogueiras da represión. O círculo péchase: a vida cultural rexorde hoxe no mesmo punto do mapa no que tentaron sementar o silencio.
A escenificación do “Bibliocausto” no porto da Coruña tiña unha clara influencia nazi, mimetizando as queimas de libros de maio de 1933 en Berlín organizadas por Goebbels. A elección da dársena, ese “ventre urbano, onde o mar pariu a cidade”, como relata Manuel Rivas na súa novela Os libros arden mal, buscaba converter o mar nun elemento de “hixiene social”. Así o xustificaba sen pudor o xornal El Ideal Gallego na súa edición daquel mesmo 19 de agosto: “A orillas del mar, para que el mar se lleve los restos de tanta podredumbre y de tanta miseria, la Falange está quemando montones de libros y folletos de criminal propaganda comunista y antiespañola y de repugnante literatura pornográfica”.
As lapas devoraron ensaios, manuais científicos e obras fundamentais da literatura. Con todo, a fogueira tamén deixou ao descuberto a absoluta ignorancia e arbitrariedade dos verdugos. O bibliotecario do Círculo de Artesáns documentou de forma clandestina como o lume devoraba obras de Miguel de Unamuno, José Ortega y Gasset, Pío Baroja ou Vicente Blasco Ibáñez, mentres as patrullas falanxistas deixaban sen queimar decenas de volumes de autores da Ilustración francesa, como Voltaire ou Rousseau, simplemente porque non tiñan nin idea de quen eran.
O asasinato da intelixencia: Ánxel Casal e Juana Capdevielle
Pero o po do papel queimado mesturouse aquel mesmo día co sangue nas gabias. O 19 de agosto de 1936, mentres os libros ardían, preto do cemiterio parroquial de Cacheiras (Teo) era asasinado nun “paseo” e abandonado nunha cuneta Ánxel Casal Gosenxe. A súa perda supuxo a decapitación do proxecto máis ambicioso de construción da industria cultural galega. Nado na Coruña en 1895 no seo dunha familia humilde, Casal non era só o alcalde de Santiago de Compostela polo Partido Galeguista. Fora o fundador da Editorial Lar en 1924 (xunto a Leandro Carré) e, tras desvencellarse, creou en 1927 a mítica Editorial Nós. Era o home do que saíran as publicacións que definiron a modernidade literaria e política de Galiza (dende a revista Nós a A Nosa Terra), un labor editorial e galeguista que logrou soster grazas ao esforzo incansable e ao apoio financeiro do taller de costura da súa esposa, María Miramontes. Como sentenciou Castelao cunha inmensa dor polo seu asasinato: “Casal, por Galiza, fixo máis que todos nós”.
O exterminio contra os profesionais do libro cobrábase esa mesma xornada outra vítima cuxo cadáver apareceu na N-VI en Rábade (Lugo): Juana María Capdevielle. Muller do gobernador civil asasinado Pérez Carballo, Juana era unha brillante arquiveira, pedagoga e pioneira da biblioteconomía no Estado, catalogadora da biblioteca do Ateneo de Madrid e da Universidade Central. Tras o asasinato do seu esposo fora confinada e, finalmente, paseada estando embarazada do seu primeiro fillo. Unir no mesmo fado e no mesmo día a destrución das bibliotecas co exterminio do grande editor galego e da grande bibliotecaria republicana ilustra que o obxectivo final ía máis alá de gañar unha guerra: buscaba perpetrar o asasinato da intelixencia e extirpar o pensamento.
Recoñecemento institucional e memoria viva
Tivo que pasar case un século para que o Estado prestase atención institucional a este crime contra a cultura. En abril de 2026, o Pleno do Congreso dos Deputados abordou de forma monográfica a condena do “bibliocausto” franquista, recoñecendo que a da Coruña foi unha das primeiras grandes fogueiras públicas da represión. A Proposición Non de Lei busca fomentar a investigación e a divulgación destes sucesos, ademais de dignificar institucionalmente a memoria das editoriais, librarías e profesionais que sufriron a represión pola súa defensa do pensamento libre.
Para a nosa Agrupación, desenvolver hoxe a nosa actividade sobre o mesmo soar da rúa San Andrés no que aconteceu aquel espolio é un recordatorio constante da fraxilidade das nosas liberdades. Reivindicar o que aconteceu o 19 de agosto de 1936 é tomar conciencia de que os libros que “arderon mal” no Parrote aínda afuman na nosa memoria colectiva. É un aviso do perigo que axexa sempre á democracia cando o fanatismo e o odio deciden cales son as palabras que temos dereito a ler.
Referencias documentais e biográficas:
- A noite dos libros asasinados: O bibliocausto de 1936 na Coruña e o nacemento da barbarie franquista. Documento base sobre o espolio das bibliotecas, o vencello físico do Círculo de Artesáns coa ACAB e o asasinato de Ánxel Casal e Juana Capdevielle.
- Deputación da Coruña. Xeración Perdida Coruña 36. Monografía sobre a representatividade institucional e a represión, con detalles sobre o asalto ao goberno civil (Teatro Rosalía) e os fusilamentos de alcaldes e cargos institucionais.
- Martínez Rus, Ana (2016). De quemas y purgas: el bibliocausto franquista durante la Guerra Civil. (Revista Bulletin Hispanique). Estudo historiográfico fundamental sobre a bibliofobia desatada no 36, o paralelismo coa Alemaña nazi e a “hixiene social” nas queimas.
- Fontes biográficas de Ánxel Casal: Diccionario Biográfico Español (Real Academia de la Historia), artigo “Ánxel Casal Gosenge” de Eduardo Montagut en Nueva Tribuna, e apuntamentos en Wikipedia sobre a fundación das editoriais Lar e Nós e a figura da súa muller, María Miramontes.
- Fontes biográficas de Juana Capdevielle: Juana Capdevielle San Martín. Bibliotecaria de la Universidad Central (María Cristina Gállego Rubio, Universidad Complutense).
- Rivas, Manuel (2006). Los libros arden mal. Referencia ao simbolismo do espazo portuario da Dársena e ao ataque ao Centro Germinal e á biblioteca de Santiago Casares Quiroga.
- El Ideal Gallego. Edición do 19 de agosto de 1936. Fonte hemerográfica primaria citada que documenta o alarde público da queima de libros na Coruña.
- Fontes hemerográficas contemporáneas (Abril 2026): Público, La Voz de Galicia, Nós Diario e o dossier de prensa do Grupo Parlamentario Socialista sobre a Proposición Non de Lei no Congreso para investigar o “bibliocausto” español.